Nie neguję niczyjego bohaterstwa. Nie odmawiam nikomu prawa do pamięci. Nie zamierzam pisać historii na nowo. Mimo wszystko moja opinia na temat powstania warszawskiego ewidentnie nie mieści się w mainstreamie. Nie uważam, że samobójcza akcja nieprzygotowanej do walki partyzantki powinna być powodem ogólnonarodowej dumy.

Jakimś cudem “ułańska fantazja” i poświęcenie nie wystarczyły.
fot. Zoon Politikon

Co rok, przy okazji obchodów rocznicy powstania warszawskiego zastanawiam się, na co liczyli jego uczestnicy. Że dzięki koktailom Mołotowa, zdobycznym karabinom mogą wygrać z niemiecką armią? Że energią nastoletnich chłopców uda się zakończyć najbardziej krwawy konflikt w dziejach świata? Powstanie warszawskie nie było kolejną wersją historii o Dawidzie i Goliacie, nawet jeśli taka była wizja jego dowódców. Dawid, a więc grupa młodych i niedoświadczonych żołnierzy (o ile za żołnierza można uznać trzynastolatka z butelką benzyny w ręce), tym razem nie miał żadnej strategii ani procy. Powstanie cechowało popularne w Polsce nastawienie, że “może jakoś się uda”. Nie udało się, nawet jeśli dzisiaj wszyscy politycy i media starają się wmówić nam co innego.

Powstańcy nie mieli najmniejszych szans na zwycięstwo, nie wspominając już o prowadzeniu wyrównanej walki z przeciwnikiem. Od samego początku byli skazani na porażkę. Z perspektywy ponad sześćdziesięciu lat uczestników walk w Warszawie nazywa się patriotami. W mojej definicji patriotyzmu nie mieści się jednak wysyłanie na pewną śmierć młodych ludzi, zalążków powojennej inteligencji (jak Jan Nowak-Jeziorański czy Władysław Bartoszewski). Ludzie, którzy po wojnie mogli pracować dla kraju, ginęli w bezsensownej walce, której jedynym wymiernym efektem było zburzenie całego miasta.

Niedawno byłem w Warszawie (co zdarza mi się rzadko, a na pewno rzadziej niż bym chciał). Zauważyłem, że całe miasto “otagowane” jest symbolami związanymi z powstaniem. Zdziwiła mnie pozytywna pamięć o nim wśród samych mieszkańców stolicy. Ich miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone wskutek beznadziejnego zrywu o niewiadomym celu.

Powstanie broni się w wymiarze duchowym. Było wcieleniem wszystkich patetycznych (słusznych lub nie) sloganów o obronie ojczyzny za cenę własnego życia, niezłomności etc. Jestem wobec podobnych wartości nie tyle krytyczny co obojętny. Na ogół uważam, że każdy ma prawo wybierać sobie własne priorytety i nic mi do tego. W przypadku powstania sytuacja wygląda jednak inaczej. Powstańcy wybrali swoje priorytety, ale kosztowało to życie ponad dwustu tysięcy warszawiaków, w większości cywilów. Kolejny przegrany zryw narodowy może więc uchodzić w powszechnej świadomości za symbol hartu ducha. W roku 1944 ginęli tysiącami uczestnicy powstania i zwykli ludzie, a po Warszawie została jedynie kupa kamieni. Jeśli tak wygląda hart ducha i za to ginęli walczący, to chwała im za ich decyzję.

Widmo neoendecji krąży nad Polską. Ta dzisiejsza nie ma już twarzy bojówek Młodzieży Wszechpolskiej i Obozu Narodowo Radykalnego. Te organizacje istnieją, choć, szczęśliwie, nie mają w życiu publicznym dominującej pozycji. Dzisiejsza neoendecja nie wypisuje już na sztandary antysemityzmu, choć wielu kręgom jest nadal bardzo bliski. Współczesny nurt narodowy obecny w politycznym mainstreamie ze swojego protoplasty ma przede wszystkim hurrapatriotyczne zadęcie, groteskowy patos i obsesyjne przywiązanie do katolicyzmu. Przez ostatnie dwadzieścia lat wydawało się, że z czasem Polacy pod tym względem nieco bardziej się zeuropeizują. Tymczasem wybory z 2005 roku pokazały coś zupełnie przeciwnego.

PiS wygrał wybory grając na ukrytych w polskim społeczeństwie kompleksach. Polska miała dojść do “należnej jej pozycji”, bracia Kaczyńscy odwołali się do marzeń o dumnym mocarstwie między Niemcami a Rosją. Polska w ich wizji miała nie kłaniać się sąsiadom, mogła natomiast pozwolić sobie na arogancję na arenie międzynarodowej (co najlepiej widać było na przykładzie minister Fotygi). Jak inaczej można nazwać sytuację, w której minister spraw zagranicznych nie przyjmuje kwiatów od rosyjskiego ambasadora? Jeszcze przed kampanią wyborczą z 2005 roku Jarosław Kaczyński zapowiadał, że upomni się u Niemców o odszkodowania za zbombardowanie Warszawy. Sojusz z nacjonalistycznymi mediami Tadeusza Rydzyka ułatwił natomiast dotarcie do grupy docelowej. Ta strategia marketingowa okazała się na tyle skuteczna, że umożliwiła zdobycie władzy. Wielu wyborcom spodobała się postawa w stylu “albośmy to jacy tacy”.

Być może po latach dorabiania się, po długo oczekiwanym wejściu do Unii Europejskiej (choć potem tyle razy atakowanej) społeczeństwo poczuło, że czas zaakcentować w sferze publicznej nie tylko pieniądze i dobrobyt, ale też własną narodową tożsamość. Rzecz w tym, że nie bardzo było, do czego się odwołać. Patriotyzm z lat komunizmu (który wbrew pozorom istniał, ale jego forma po 1989 roku budziła złe skojarzenia) został z gruntu odrzucony, mimo że w momentami akcentował cenne wartości pozytywistyczne, by wspomnieć choćby potrzebę edukacji w upośledzonych warstwach społeczeństwa czy wspólną pracę na rzecz kraju. A że było to wszystko przaśne i siermiężne? Było, to fakt, ale wraz z absurdalną formą wyzbyto się także i treści. Zamiast haseł pozytywistycznych mamy więc dziś czysto romantyczne: naród, religia (jedyna słuszna, rzecz jasna), duma i charakter narodowy. Efekty są mniej więcej takie, jak w słynnym marcowym orędziu prezydenta.

Zeszłoroczne wybory miały być zarazem referendum nad ogólną wizją kraju. W społecznej świadomości był to pojedynek pomiędzy formacją bardziej zachowawczą, a tą nowoczesną. Niewielu wyborców miało świadomość, że w sferze wartości często zaciera się granica między PiS a PO. Już w 2005 roku wielu komentatorów przyznawało, że nieporozumienia między dominującymi partiami był tak naprawdę jedynie sporem o stanowiska. Faktycznie, w wielu regionach współpraca między ugrupowaniami Donalda Tuska i braci Kaczyńskich ma się świetnie od lat. Umożliwiła ją właśnie wspólna sfera wartości. Platforma organizowała dla swoich członków szeroko dyskutowane w mediach rekolekcje w Łagiewnikach. To poseł PO, Stefan Niesiołowski mówił o gejach, którzy przyjechali z zagranicy aby szkalować Polskę. Hasło IV RP zostało ukute także przez posła PO, Pawła Śpiewaka. Nie w PiS, ale w Platformie padły słowa o “szarpnięciu cugli”. To wspólnym przedsięwzięciem ludzi bliskich obu partiom jest projekt Patriotyzm Jutra, mający promować i tak już dość powszechną “modę na patriotyzm” (określenie zamieszczonego na stronie felietonu Kazimierza Ujazdowskiego).

Zdj. Jola

Dziś w Metrze czytamy o kolejnej pochodnej rozbudzonej dumy narodowej, zwalaniu pomników z cokołów. Powraca właśnie idea lustracji pomników z czasów PRL. Usunięciu pozostałości po latach komunizmu ochoczo przyklasnęły zarówno PiS jak i PO. Ryszard Terlecki (były kandydat na prezydenta Krakowa, na szczęście pokonany przez Jacka Majchrowskiego) uzasadnia pomysł mówiąc, że pomniki np. Armii Czerwonej przywołują wyłącznie złe skojarzenia. Zależy jednak które i u kogo. Niezależnie jak bardzo prawica starałaby się przedstawić PRL jako lata zniewolenia i poddaństwa (którymi pod pewnymi względami na pewno były) nie należy zapominać, że to właśnie ze wschodu przyszło wyzwolenie spod okupacji hitlerowskiej. Nie można stawiać znaku równości pomiędzy Wehrmachtem a Armią Czerwoną.

Polska nie jest jedynym krajem, w którym nadal stoją pomniki żołnierzy radzieckich. W eksponowanym miejscu jednego z wiedeńskich parków znajduje się właśnie podobny monument, którego jakoś nikomu nie przychodzi do głowy rozbierać. Istnieje oczywiście wiele pozostałości po PRL, które powinny zostać usunięte, ale należy zastanowić się nad cienką granicą przebiegającą między sprawiedliwością dziejową a pisaniem historii od nowa.